در پادکست پنجم رادیو فراهم (شمارۀ دوم فصل سیاست پولی)، که به صدای کارشناسان و صاحبنظران در موضوع سیاستهای پولی میپردازد، ابتدا به تاریخچه پول کاغذی نگاهی انداخته شد. نخستین چاپ اسکناس در چین (دودمان سونگ، ۶۵۷ شمسی) برای تأمین هزینه جنگ بود، اما بدون پشتوانه منجر به تورم نجومی شد. در ایران، مغولها (گیخاتو خان، ۶۷۲ شمسی) “چاو” را معرفی کردند — کاغذی با ارزش از نیم تا ده درهم — اما به دلیل تحمیلی بودن، عدم پشتوانه و ناآشنایی مردم، پس از دو ماه شکست خورد. این نشان میدهد سیاست پولی بدون زمینهسازی اجتماعی و اقتصادی موفق نمیشود.
سپس، به استاندارد طلا و نرخ بهره پرداخته شد: بانکهای مرکزی نرخ بهره کوتاهمدت را برای کنترل اعتبار تنظیم میکنند. قبل از انقلاب، نظام بانکداری متعارف بود، اما دولت دخالت زیادی داشت؛ تورم دولتی (از دهه ۵۰) با کاهش ارزش ریال همراه بود تا واردات ارزان شود، اما فرار سرمایه را تشویق کرد. پس از انقلاب، بانکداری بدون ربا اجرا شد، اما مشکلات استقلال بانک مرکزی ادامه یافت.
نقل از رؤسای بانک مرکزی: سید محسن نوربخش بر استقلال تأکید کرد، اما گفت دولتها برای تأمین بودجه مداخله میکنند؛ ولیالله سیف هشدار داد که عدم استقلال منجر به تورم و نقدینگی بالا میشود؛ عبدالناصر همتی بر لزوم کنترل پایه پولی و جلوگیری از چاپ پول بدون پشتوانه اصرار داشت، اما دولتها با تکالیف بودجهای (مانند مسکن مهر) بانک را تحت فشار میگذارند.
پژوهشکده اصل تفاوت نظرات را ناشی از جایگاه اجرایی میداند. رؤسای بانک مرکزی بر استقلال تمرکز دارند، اما وزارت اقتصاد و مجلس با مصوبات بودجهای، بانک را وادار به پرداخت بدون اعتبار میکنند. آمار مدت ریاست (از ۱۳۳۹)، اغلب کوتاه (۱-۳ سال) و بیثبات بود که نشاندهنده چرخه معیوب است. پس از انقلاب کمی بهتر شد، اما همچنان ناپایدار است. آسیب اصلی عدم استقلال بانک مرکزی است که در نهایت منجر به تورم، بدهی دولت و مشکلات اقتصادی میشود.
در پایان، رادیو فراهم اعلام کرد که قسمت سوم این فصل به جمعبندی پژوهشکده اختصاص دارد. هدف اصلی، افزایش آگاهی برای عبور از سیاستهای پولی ناکارآمد به سمت استقلال و ثبات است.
تهیه و تنظیم: تحریریۀ اصل
مطلب مرتبط: ۱