در پادکست دوم رادیو فراهم، که به بررسی نظرات کارشناسان و صاحبنظران اقتصادی در موضوع یارانهها میپردازد، ابتدا به تعریف و دستهبندی یارانهها پرداخته شد. یارانه به عنوان کمک مالی دولتی برای افزایش رفاه عمومی و رقابتی کردن کالاها و خدمات تعریف میشود و به سه نوع اصلی تقسیم میگردد: یارانه باز (مانند بنزین پیش از سهمیهبندی، بدون محدودیت)، یارانه سرانه (پرداخت برابر به همه اقشار، مانند کالابرگ دهه ۶۰)، و یارانه هدفمند (به گروههای خاص مانند کارگران یا مستمریبگیران). همچنین، یارانهها به مشهود (پرداخت نقدی مستقیم به مردم) و پنهان (یارانه بر کالاهای اساسی مانند آب، برق و نان) تفکیک میشوند.
سپس، به تاریخچه هدفمندی یارانهها در ایران نگاهی انداخته شد که از دهه ۱۳۸۰ آغاز گردید و در سال ۱۳۸۹ با اجرای قانون هدفمندسازی توسط دولت احمدینژاد – با پرداخت اولیه ۴۵۵۰۰ تومان نقدی به ازای هر نفر – کلید خورد.
این طرح، بخشی از تحول اقتصادی بود که هدفش اصلاح قیمت حاملهای انرژی و توزیع عادلانه منابع بود، اما با چالشهایی مانند افزایش تورم و اعتراضات اجتماعی همراه شد. کارشناسان تأکید کردند که اجرای ناقص و عدم تخصیص منابع به تولید، اثربخشی آن را کاهش داد.
در ادامه، نظرات متنوع کارشناسان و سیاستمداران بررسی شد، بدون اینکه لزوماً نماینده دیدگاه پژوهشکده اصل باشند، بلکه برای نشان دادن گستردگی مسئله اقتصاد سیاسی. برای مثال، یاسر جبرائیلی هدفمندی را “نسخه IMF و توطئه براندازی اقتصادی” خواند که توسط دولتهای هاشمی، خاتمی، احمدینژاد، روحانی و رئیسی اجرا شده و نابرابری را تشدید کرده است.
محمود احمدینژاد بر پرداخت مستقیم یارانه به مردم تأکید داشت تا دولت بزرگ نشود، در حالی که حسن روحانی و ابراهیم رئیسی بر حمایت از دهکهای پایین و مدیریت تورم انتظاری تمرکز کردند، هرچند ارزش واقعی یارانهها با تورم کاهش یافت (از ۴۲ دلار در ۱۳۸۹ به حدود ۴ دلار در پایان دولت روحانی). مسعود نیلی تحریمها را مانع اصلی دانست و یارانه پنهان (مانند انرژی ارزان) را فسادزا توصیف کرد، زیرا بیشتر به نفع دهکهای بالا است.
پژوهشکدۀ اصل در این قسمت، تفاوت نظرات را ناشی از جایگاه اجرایی (مانند تمرکز رؤسایجمهور بر دهکهای پایین) میداند و همه را در اصل موافق هدفمندی میشمارد، اما بر لزوم بررسی موانع، آسیبهای جانبی و طرحهای جایگزین (مانند پرونده مالیاتی برای شناسایی ثروتمندان) تأکید دارد. نقد اصلی: یارانه پنهان نابرابری را افزایش میدهد و بدون اصلاح ساختاری، عدالت محقق نمیشود.
در پایان، رادیو فراهم به عنوان صدای پژوهشکده اصل، این بحث را به عنوان چالشی ملی فراتر از اقتصاد صرف معرفی میکند و در قسمت سوم به راهکارهای عملی پژوهشکده خواهد پرداخت. هدف: افزایش آگاهی و گفتگو برای عبور از ناکارآمدی فعلی به سمت یارانه شفاف و عدالتمحور.
تهیه و تنظیم: تحریریۀ اصل
مطلب مرتبط: ۱