در پادکست دهم رادیو فراهم، که نخستین قسمت از سری دیوانسالاری (بروکراسی، چهارمین ابرچالش اقتصاد ایران) است، ابتدا به معرفی مجدد ساختار برنامه و اندیشکده اصل پرداخته شد. امیرعلی امیری، با تحصیلات از دانشگاه کلمبیا و بیزنس اسکول هاروارد و تجربه گسترده بیش از سه دهه در حوزههای اقتصادی مانند بانکداری، فناوریهای پیشرفته و خودروسازی سنگین، دیوانسالاری را به عنوان سیستم اداری و مقرراتی تعریف کرد که نقش کلیدی در اجرای سیاستهای اقتصادی دارد. او توضیح داد که بروکراسی اگر کارآمد باشد، مانند روغن ماشین عمل میکند و رشد را تسهیل مینماید، اما در صورت ناکارآمدی، به ترمزی تبدیل میشود که سرمایهگذاری، نوآوری و توسعه را کند یا متوقف میکند.
تاریخچه بروکراسی جهانی بررسی شد: از روم باستان (با قوانین پیچیده برای کنترل امپراتوری وسیع و جلوگیری از فساد) و چین باستان (سلسلهمراتب اداری برای مدیریت جمعیت بزرگ و تمرکز بر شایستهسالاری)، تا عصر مدرن که ماکس وبر آن را به عنوان سیستم منطقی، غیرشخصی و مبتنی بر قوانین توصیف کرد.
در ایران، از دوران صفوی (با نظام ولایتی کارآمد و اداره مرکزی برای مالیات و پرداختها) تا قاجار (که نفوذ خارجی انگلیس و روسیه، فساد اداری را افزایش داد و بروکراسی را ضعیف کرد)، نشان میدهد پیشینهای غنی وجود داشته، اما امروزه قوانین پرتعداد (بیش از ۲۰۰۰ قانون فعال و هزاران آییننامه)، فرآیندهای پیچیده (مانند صدور مجوزهای کسبوکار که ماهها طول میکشد) و فساد اداری (مانند رشوه برای سرعتبخشی) مانع اصلی رشد اقتصادی است — مثلاً در حالی که در کشورهای پیشرفته مانند سنگاپور مجوزها در چند روز صادر میشود، در ایران این فرآیند سرمایهگذاران را دلسرد میکند.
امیری نقد کرد که دیوانسالاری ایران پس از انقلاب، با افزایش قوانین و عدم بهروزرسانی (مانند قوانین دهه ۶۰ که هنوز اجرا میشوند)، به مانعی برای اقتصاد تبدیل شده: وابستگی به نفت باعث شده بودجه عمومی ناکارآمد توزیع شود (۵۰٪ به یارانه پنهان میرود)، و تحریمها فشار بیشتری وارد کرده تا سیستم اداری نتواند شوکهای خارجی را مدیریت کند. او مثال نروژ را آورد که با صندوق نفتی (ذخیره ۱ تریلیون دلاری از درآمد نفت برای نسلهای آینده) و بروکراسی شفاف، شوکهای اقتصادی را جذب میکند — این صندوق مانند بافر عمل میکند، هزینهها را در دوران رونق کاهش میدهد و در رکود افزایش میدهد.
در مقابل، سنگاپور با جمعیت کم و تمرکز بر KPI (شاخصهای کلیدی عملکرد مانند شفافیت، پاسخگویی و بونوس مالی برای کارکنان بر اساس عملکرد)، بروکراسی را به ابزاری برای رشد تبدیل کرده، اما امیری هشدار داد که ایران با چالشهای منحصربهفرد مانند جمعیت ۹۰ میلیونی، موقعیت جغرافیایی پرتنش (تاخت و تاز خارجی از ۱۳۰۰ تاکنون) و تاریخ جنگها روبرو است، بنابراین نمیتوان مدلها را کپی کرد، بلکه باید راستآزمایی کنیم.
اندیشکده اصل پیشنهاد کرد بروکراسی را بازسازی کنیم: تعداد قوانین را کاهش دهیم (از ۲۰۰۰ به ۲۰۰-۳۰۰ قانون کلیدی و ساده)، فرآیندها را دیجیتال کنیم (برای کاهش فساد و سرعت)، کارکنان را با انگیزههای مالی (بونوس بر اساس KPI مانند اشتغالزایی یا رشد سرمایهگذاری) نگه داریم، و سیستم را با آزمونهای عملی (مانند پایلوت در استانها) راستآزمایی کنیم تا فساد کاهش یابد و کارایی افزایش یابد.
در پایان، رادیو فراهم اعلام کرد که قسمت بعدی به صدای کارشناسان اختصاص دارد و قسمت سوم به راهکارهای عملی اندیشکده. هدف نهایی: آگاهی عمومی برای گذار از دیوانسالاری ناکارآمد، فسادزا و کند به مدل کارآمد، شفاف و رشدگرا، که با پنج ابرچالش همزمان (یارانهها، پولی، مالی، خصوصیسازی و بروکراسی) پیش برود و اقتصاد ایران را به پتانسیل حداکثری برساند.
نظر شما درباره دیجیتالسازی فرآیندهای اداری در ایران چیست؟ آیا فساد را کاهش میدهد؟
تهیه و تنظیم: تحریریۀ اندیشکدۀ اصل
مطلب مرتبط: ۱